چرخه زندگی شته ها

شته ها، از جمله مهم ترین و مخرب ترین آفات گیاهی در اکثر نقاط جهان محسوب می گردند. این حشرات تحت عناوینی نظیر شپش بوته یا شپش گیاهی، مگس سفید و گاو شیری مورچه نیز شناخته می شوند و دامنه انتشار وسیعی دارند.

شته ها از خانواده بزرگ Aphididae  به شمار می روند و در میان موجودات زنده و آفات زراعی، از اهمیت ویژه ای برخوردار هستند. اینگونه از حشرات، به دلیل قابلیت پراکندگی بالا در سطح مزرعه خسارت بسیاری بر روی کلیه اندام های گیاهی اعم از ریشه، ساقه، برگ، گل و میوه وارد می سازند. آنها را می توان در مناطقی با آب و هوای معتدل یافت نمود. شرایط آب و هوایی گرم و رطوبت بالا بر گسترش شته ها و افزایش فعالیت آنها بر روی میزبانان خود می افزاید. از طرف دیگر شته ها در اقلیم سرد مقاومت بسیار پایینی دارند و قادر به ادامه حیات نمی باشند.

شته ها طیف وسیعی از گیاهان را مورد حمله قرار می دهند اما میزبانان اصلی این آفت اغلب گیاهان علفی و چوبی می باشد.

با ما همراه باشید تا ضمن آشنایی با خصوصیات مورفولوژیکی شته ها و چرخه بیولوژیکی آنها از نحوه خسارت آنها در سطح مزرعه و باغات آگاه شده و با بکارگیری روش های کاربردی و موثر اقدام به از بین بردن کُلُنی شته ها و در نتیجه بهره برداری از محصولی با عملکرد بالا داشته باشید.

سیر زندگی شته ها

شته ها دارای دو نوع بال دار و بدون بال می باشند. زندگی آنها بسیار پیچیده است به گونه ای که در ابتدا شته های بدون بال توسط پارتنوژنز (تولیدمثل غیرجنسی)، یک گامت ماده یا سلول تخمک را بدون عمل لقاح به یک پوره کامل تبدیل می نماید این در شرایطی می باشد که امکان تولید مثل جنسی به دلیل شرایط محیطی نامناسب امکان پذیر نباشد. اکثر شته هایی که به وسیله پارتنوژنز تولیدمثل می کنند از نظر جنسی نیز قادر به تولیدمثل می باشند. بنابراین می توان گفت که این شته ها در قسمتی از زندگی خود به طریق پارتنوژنز تکثیر یافته و پس از ظهور افراد نر و ماده و آمیزش بین آنها، نسل های متعددی را به وجود می آورند. شته ها از زادآوری بالایی برخوردار هستند بطوریکه تحت شرایط مناسب، تعداد نسل آنها در سال به 20 نسل می رسد. شته ها در فصل پاییز همراه با مساعد شدن شرایط آب و هوایی شروع به تولیدمثل جنسی نموده و تخم های خود را برای زمستان گذرانی آماده می کنند. زمانیکه آب و هوا گرم و رطوبت بالا باشد شیوع آفت بیشتر و نسل های متعددی از شته ها به وجود می آیند.

شته ها از نظر تک میزبانه و دومیزبانه متفاوت هستند. برخی از آنها زندگی خود را تنها بر روی یک میزبان ادامه می دهند و به آنها یکپارچه می گویند. در حالیکه بعضی از گونه های آن تمایل به زندگی بر روی دو میزبان متفاوت دارند (که معمولا بین یک گیاه چوبی و یک گیاه علفی می باشد) و پس از گذراندن بخشی از زندگی خود بر روی یک گیاه به سمت گیاهان جدید پرواز کرده و در آنجا به فعالیت خود ادامه می دهند به این گونه از شته ها ناهمگن گفته می شود.

انواع شته ها

1. شته خالدار گردو (Calipteriniella juglandicola (Hem.:Drepanosiphidae

این حشرات در فصل زمستان روی شاخۀ درختان، سرما را سپری میکنند. آنها در ابتدای فصل بهار بروی درختان گردو پدید می آیند و افزایش جمعیت شتۀ خالدار گردو به شرایط آب و هوائی از اردی بهشت ماه تا اوایل تابستان بستگی دارد. این گونه از آفات دارای بال اند و در مناطق استوایی پراکنده هستند، بطور اختصاصی روی درختان گردو زندگی خود را سپری میکنند. شته ها در ایران بیشتر در استانهای تهران، اصفهان، چهارمحال و بختیاری و مناطق غربی کشور دیده میشوند. این گونه از حشرات بصورت کلنی بروی سطح برگ میزبان و در امتداد رگبرگ ها زندگی میکنند و از خود شهد فراوانی تراوش میکنند.
نوع مادۀ این حشرات، بکرزا بوده و به رنگ سبز مایل به زرد دیده میشوند که بخش قفسۀ سینۀ آنها به رنگ قهوه ای روشن مایل به سبز است و بدن این حشره 4_3.5 میلی متر طول دارد. در کشور ما ایران این گونه از آفات تنها به درختان گردو هجوم آورده و با ساکن شدن در حاشیۀ رگبرگها علاوه بر تغذیه صمغ گیاهان در اثر شیره ای که از خود تراوش میکنند گیاه را به فوماژین آلوده کرده و باعث ریزش برگ درختان نیز میشوند.

2. شته سبز گردو (Callipterus juglandis (Hem.:Aphididae

شته سبزگردو برای اولین بار در کرج رؤیت شد، همچنین این حشره در تهران، مازندران، استانهای شمالی و مرکزی نیز پراکنده است. این آفات بیشتر در مناطق استوایی وجود دارد و بصورت کلنی در بخش زیرین برگ میزبان (درست برعکس حشرۀ قبلی) و در امتداد رگبرگ های درختان گردو زندگی می کنند، گاهی روی گیاه کرچک نیز مشاهده میشوند. ماده های بالدار از طریق بکرزایی تولیدمثل می کنند طول شاخک این حشرات حدوداً تا نیمی از بدن جانور امتداد دارد. سطح بدن آن پوشیده از مو بوده و اندازۀ این حشره تقریباً 6.2_6.1 میلی متر است. بدن آن به رنگ سبز مایل به زرد روشن است و دارای چشمهای مرکب قرمز رنگی میباشد.

3. شته چین دار برگ پسته (Forda hirsuta(Hem.:Pemphigidae

این آفات زمانیکه هوا خوب و مطلوب است، به درختان پسته هجوم آورده و با ایجاد گال قرمز و بیضی شکل در لبه برگ خسارت وارد می کنند. بر اثر تغذیۀ گال ها چین خوردگی ضخیمی در حاشیۀ برگ بوجود می آید. شاخک این حشرات دارای 6_5 بند میباشد. رنگ شته چین دار برگ پسته کِرِم مایل به قرمز است و با ماده ای که از خود تراوش میکند پوشیده شده است. علاوه بر آن گونه های متعدد دیگری نیز از جمله : F.marginata و F.kaussari، شته گال اسفنجی پسته(Slavum mordvilovi (Hem.:Pemphigidae، گونه هایی از جنسGeoica و جنسAsiphonella زندگی خود را بروی برگ درختان پسته سپری می کنند.

4. شته سبز مرکبات یا شته اسپیره (Aphis spiraecola (Hem.:Aphididae

شته سبز مرکبات به رنگ سبز روشن و همرنگ با برگهای جوان بوده، کورنیکول آن بلند و مخروطی شکل است و همچنین دم مودار بلندی دارد. نوع مادۀ آن بخش شکمی سبز رنگ و قسمت پشت سینۀ آن قهوه ای تیره یا سیاه رنگ میباشد. این آفت در زمان بلوغ بطول 1.8 میلی متر میرسد. این گونه از حشرات در فصل زمستان بروی درخت مرکبات تقسیمات غیر جنسی انجام میدهند. شته سبز مرکبات (اسپیره) با پدید آوردن پیچیدگی در برگ شاخه های جوان باعث ایجاد خسارت میشوند. بنابراین، برگهای آلوده به این آفات تازگی، طراوت و حالت چرب خود را از دست داده و اندازه ی شاخه ها نیز کوچکتر میشود.

این حشرات با مکیدن شیرۀ نباتی گیاهان و تراوش صمغ از خود، باعث ایجاد فوماژین*(دوده) بر روی شاخه ها، برگ ها و میوه ها شده، از طرفی با افزایش جمعیت این آفات گل های درختان می ریزند و اندازه ی میوه ها نیز کوچک میشود.

فوماژین یا دوده* در اصطلاح انگلیسی (Sooty mold) نامیده میشود. این بیماری اغلب در نواحی گرم و مرطوب توسط شته ها و شپشک ها با ترشح عسلک بروی گیاهان بخصوص مرکبات بوجود می آید. بر اثر این بیماری درخت حالت سیاه شدگی بخود گرفته و همچنین سر، لباس و دستهای کارگران زمان جمع آوری محصولات آلوده به دوده شده و سیاه رنگ میشود.

خصوصیات مورفولوژیک شته ها

تخم
تخم ها اغلب به رنگ زرد روشن و به صورت بیضی شکل می باشند. اندازه آنها از 0.3 تا 0.6 میلی متر متغیر است. ماده ها معمولا تخم های خود را در پاییز در زیر برگ ها، در شکاف بین درختان و در محل پیچیدگی برگ قرار می دهند.
پوره
پوره ها در ابتدا به رنگ زرد کمرنگ بوده و به تدریج رنگ آن به سبز می گراید. طول دوره پورگی تا تبدیل شدن به حشره بالغ 6 الی 12 روز به طول می انجامد. با فرا رسیدن فصل بهار پوره ها از تخم سر بیرون می آورند.
حشره بالغ
شته ها حشرات کوچکی هستند که رنگ آنها بسته به تغذیه از گیاه میزبان و تغییرات دمایی متفاوت است. اکثر شته ها در رنگ های سبز در طبیعت یافت می شوند. رنگ آنها می تواند زرد مایل به سبز، قرمز، قهوه ای و سیاه باشد. طول بدن این حشرات از 1 تا 10 میلی متر متفاوت است و اغلب در انتهای بدن خود دارای دو زائده به نام کورنیکول هستند که به واسطه آن عسلک را دفع می کنند. شته ها دارای اشکال گرد، پهن و بیضی در طبیعت قابل مشاهده می باشند. این حشرات در شرایط مناسب قادر به تولید 20 الی 30 نسل در سال هستند و تحت شرایط نامساعد حدود 10 نسل در سال دارند.
Previous
Next

نحوه خسارت شته ها

شته ها حشرات کوچکی هستند که به واسطه خرطوم خود از شیره نباتی گیاهان تغذیه می کنند. تغذیه از شیره نباتی گیاه باعث تولید ماده ای چسبناک به نام عسلک می گردد. عسلک حاصل از شته ها باعث مسدود شدن روزنه های تنفسی و متعاقبا کاهش فتوسنتز در گیاه می گردد. رشد پاتوژن های قارچی (قارچ های مولد کپک دوده ای) در اثر ترشح عسلک بر روی بافت های گیاهی افزایش می یابد از این رو شته ها به عنوان ناقل بیماری های ویروسی نیز شناخته می شوند. شته ها سبب تغییر شکل و پیچیدگی برگ ها، نکروزه شدن برگ ها، ایجاد گال بر روی گیاه، پژمردگی نابهنگام و در نهایت مرگ گیاه می گردند.

نقش مورچه ها در حفاظت از شته ها

مورچه ها از یک رابطه همزیستی با شته ها برخوردار هستند. مورچه ها از مواد غذایی اشباع شده با کربوهیدارت ها و پروتئین ها تغذیه می کنند. این بدان معنی است که آنها به سمت هر آنچه که از مواد قندی بدست آمده باشد سوق داده می شوند. با توجه به اینکه شته ها در هنگام تغذیه از شیره نباتی گیاه مواد غذایی غنی از قند (که به آن عسلک  گویند) را تولید می کنند از این رو به عنوان یک منبع بسیار عالی در تغذیه مورچه ها و جذب آنها به سمت آنها شناخته می شوند. همچنین مورچه ها با شاخک های خود موجب تحریک شته ها به تولید عسلک می گردند. عسلک حاصل از شته ها یک وعده غذایی بسیار عالی برای مورچه ها محسوب می گردد. این رابطه غذایی بین مورچه و شته از نوع رابطه همزیستی می باشد. مورچه ها در عوض عسلی که شته ها برای آنها تولید می کنند از آنها در برابر گزند حشرات و دشمنان طبیعی و همچنین در حین مواجه با شرایط نامساعد آب و هوایی محافظت می نمایند. با حفاظت مورچه ها، شته ها قادر به تولید میزان بیشتری از عسلک هستند. آنها در حفظ و بقای شته ها، تغذیه مناسب شته ها و انتقال شته ها به منابع غذایی جدید نقش موثری به همراه دارند.

کمک بی دریغ مورچه ها به شته ها در فصل پاییز نیز ادامه دارد. آنها تخم و لارو شته ها را جمع آوری نموده و از آنها در برابر سرمای زمستانه محافظت می نمایند. در بهار همراه با مساعد شدن شرایط آب و هوایی، آنها شته ها را به گیاهان میزبان برای تغذیه منتقل می کنند.

از طرفی مورچه ها در تنظیم شته ها نیز نقش دارند. هنگامی که منابع غذایی کاهش و جمعیت شته ها بیش از حد متراکم گردد مورچه ها شماری از شته ها را از بین می برند. اگرچه مورچه ها به طور مستقیم به مزارع و باغات خسارت وارد نمی کنند اما رابطه متقابل آنها با شته ها باعث خسارت قابل توجهی به محصول می گردد. در این راستا بکارگیری سمومی نظیر دیازینون، سوین، دیپترکس و گاچو در کنترل و کاهش مورچه ها نقش فوق العاده ای ایفا می نمایند.

راهکارهای مبارزه با شته ها

1) کنترل بیولوژیکی شته ها (به واسطه حشرات مبارز)

کنترل بیولوژیکی یکی از روش های طبیعی و بسیار کاربردی در از بین بردن شته ها محسوب می گردد. اینگونه از حشرات با تغذیه از شته ها موجب کاهش جمعیت آنها بدون آسیب رساندن به محیط زیست می گردند. از مهم ترین دشمنان طبیعی شته ها می توان به کفشدوزک ها، بالتوری ها، کنه ها، عنکبوت ها، زنبورهای پارازیتوئید و پشه شته خوار اشاره نمود. این حشرات نقش بسیار موثری در حفظ محصولات زراعی و باغی به همراه داشته و آنها را  از گزند شته ها مصون نگه می دارند.

2)بیولوژیکی (عصاره ها)

تنباکو یا توتون گیاهی با برگ‌های پهن است که در اصل در آمریکای شمالی و جنوبی رشد می‌کرد و امروزه در سراسر جهان کشت می‌شود. در ایران خشک کردن تنباکو به روش آفتابی در منطقهٔ بسطام استان آذربایجان غربی صورت می گیرد آلکالوید(سمی است) نیکوتین معمولاً به عنوان جزء اصلی تنباکو شناخته می‌شود استفاده از عصاره ی گیاه تنباکو بمنظور نابودی شته ها بی نقص نیست زیرا این سم بیشتر برای حشرات جونده مانند کنه ها استفاده میشود. و همچنین امکان دارد که برگ تنباکو خود آلوده به ویروس بوده و موجب ایجاد آسیب گردد.

تمامی خانواده ی پیازها از قبیل سیر، پیاز و پیازچه که علت بوی تند و طعم تیز آن بخاطر ماده ی شیمیایی درونی آنهاست. که شته ها بعلت بوی خانوادۀ پیاز از آنها دوری میکنند بنابراین استفاده از عصارۀ آنها برای گیاهانی که در معرض شته قرار می گیرند روش مناسبی است. شما میتوانید محلول دستی به شرح زیر بسازید :
120گرم عصاره ی سیر با 2 قاشق غذا خوری روغن گیاهی همراه با 20گرم پودر صابون و 1.5 لیتر آب مخلوط کرده و پس از گذشت 2 روز محلول را صاف کنید حالا آماده ی استفاده میباشد.

3) شیمیایی

مبارزه با عامل آفات درختان میوه به روش شیمیایی از طریق سمپاشی باعث نابودی تعداد بیشماری از حشرات مبارز نیز می گردد، پس از محو شدن اثر سم و در حمله ی دوم شته ها به گیاهان، محصولات بیشتر از قبل دچار آفت می شوند.برای سمپاشی بهتر است از سموم سیستمیک یا تماسی گوارشی استفاده کنیم.

سوالات متداول
  • چگونه می توان از وجود شته ها خلاص شد؟

    • کنترل بیولوژیک آفت با بکارگیری دشمنان طبیعی همچون کفشدوزک ها، بالتوری ها و زنبورهای پارازیتوئید
    • کاشت گیاهان خانواده پیاز در اطراف مزرعه به منظور دور کردن شته ها
    • استفاده از کودهای شیمیایی موثر در از بین بردن شته ها

  • مورچه ها چه نقشی در گسترش جمعیت شته ها دارند؟

    • مورچه ها یکی از عوامل اصلی بقای جمعیت شته ها به شمار می روند. مورچه ها از شته ها در برابر آب و هوا و دشمنان طبیعی محافظت می کنند و آنها را از گیاهان پژمرده به گیاهان سالم منتقل می نمایند. مورچه ها به واسطه شاخک های خود، موجب تحریک شته ها به ترشح عسلک می گردند. آنها غذای مورد نیاز خود را از ترشح عسلی که شته ها از خود دفع می کنند، تامین می نمایند. عسلک حاصل از شته ها باعث می گردد مورچه ها به سمت آنها گرایش پیدا کنند. از این رو شته ها را گاو شیری مورچه ای می خوانند چراکه مورچه ها نقش حفاظت کننده ای برای شته ها به همراه دارند.

  • عسلک چیست؟

    • عسلک، مایع چسبناک غنی از شکر است که حاصل تغذیه شته ها از شیره نباتی گیاه می باشد. شته ها به واسطه خرطوم خود، به بافت آوندی گیاه نفوذ کرده و باعث ترشح ماده ای به نام عسلک می گردند. وجود عسلک، زمینه ای برای جلب گرد و غبار و رشد قارچ های کپک دوده ای را فراهم می نماید که به موجب آن روزنه های تنفسی گیاه مسدود شده و عمل فتوسنتز صورت نمی گیرد.  عسلک به عنوان عامل  ثانویه در تشدید خسارت نقش مهمی ایفا می نمایند.

  • خسارت های ناشی از شته ها به چه صورت می باشد؟

    • شته ها بدون استثناء بر روی تمامی قسمت های گیاه تاثیر می گذارند.
    • گیاهان تحت تاثیر شته ها شروع به پژمرده شدن می کنند.
    • رشد شاخه ها متوقف شده و برآمدگی های توخالی یا گال هایی بر روی سطح برگ به وجود می آیند.
    • شاخه ها و جوانه ها پیچیده و تغییر شکل می یابند.
    • در اثر حمله شته ها میوه ها از بین می روند و یا تشکیل میوه صورت نمی گیرد.
    • محصولاتی که به مدت طولانی در معرض حمله شته ها قرار گرفته اند از عملکرد پایین و کیفیت نامطلوبی برخوردار می باشند.
    • تراکم بالای شته ها باعث تنش کم آبی، پژمردگی و کاهش رشد گیاه می گردد.
    • شته ها علاوه بر آسیب های مکانیکی به گیاهان در حال رشد، سبب انتقال بیماری های مختلفی می گردند و به عنوان ناقل بیماری های ویروسی شناخته می شوند.

  • چه عواملی باعث گسترش شته ها می گردد؟

    • آب و هوای گرم
    • رطوبت بالا
    • سمپاشی بی رویه
    • حمل و نقل مواد گیاهی آلوده توسط انسان

محصولات مرتبط با مقاله

این حشره کش ها بصورت سیستمیک از طریق ریشۀ گیاهان جذب شده، طیف گسترده ای از شته ها را کنترل کرده و سبب از بین رفتن جمعیت کثیری از آنها میشود.

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *