قارچ زهر چه تاثیری در گیاهان دارد؟

با توجه به مطالعات انجام شده در دهه های گذشته سرانجام در دهه ۱۹۶۰ میلادی مشخص گردید که برخی از متابولیت های قارچ های رایج در مواد غذایی عامل اصلی بیماری و مرگ انسان و دام هستند. برخی از متابولیت های سمی قارچ ها، زهرهای قارچی یا مایکوتوکسین ‌ها (mycotoxins) هستند که عامل اصلی بسیاری از مسمومیت های کشنده در جوامع انسانی و دامی بویژه در دوران اخیر می باشند. از انواع اختلالات ناشی از زهرهای قارچی می توان به مسمومیت های حاد، مسمومیت های مزمن، جهش زایی و ناقص الخلقه زایی اشاره نمود که اثرات مزمن و دراز مدتی در انسان و دام ایجاد می می نماید. مسمومیت های ناشی از قارچ های کلاهدار و ارگوتیسم از جمله نمونه های دیگر مسمومیت های قارچی می باشند.

زهرهای قارچی معمولا به عنوان متابولیت های ثانویه قارچی شناخته می گردند. این بدان معنی است که این ترکیبات مستقیماً در متابولیسم طبیعی و رشد قارچ نقش موثری نداشته و به طور معمول پس از مرحله رشد فعال توسط قارچ ها تولید می شوند. این قارچ ها توسط تعداد زیادی از قارچ ها نظیر آسپرژیلوس، پنیسیلیوم، فوزاریوم و استاکی بوتریس ها ایجاد می شوند.

مهمترین قارچ های سمی
نوع قارچ زهرها گروه سمی تولید کننده
آسپرژیلوس (Aspergillus) آفلاتوکسین (Aflatoxine)، پاتولین (Patulin)،اکراتوکسین ها (Ochratoxines)، استریگماتوسیستین (Sterigmatocystin)، اسید سیکلوپیازونیک (Cyclopiazonic Acid)،سیترینین (Citrinin)، زهرهای رعشه زا، سیترینین (Citrinin زهرهای برنج زرد شده)
فوزاریوم (Fusarium) تریکوتیسین (Trichothecenes) و زیارالینون (Zearalenones)
پنیسیلیوم پاتولین (Patulin)،اکراتوکسین ها (Ochratoxines)، سیترئوویریدین (citreonigrum)، زهرهای رعشه زا، سیترینین (Citrinin زهرهای برنج زرد شده پنی سیلیوم ایسلندیکوم)

خسارات ناشی از زهرهای قارچی

۱) شیوع بیماری ارگوتیسم از اسپانیا تا روسیه موجب مرگ صدها هزار نفر که از محصولات غلات آلوده به قارچ های زهرها استفاده می نمودند گردید.

۲) قارچ زهرهای استاکی بوتریس در دهه ۱۹۳۰ موجب مرگ ده ها هزار اسب که از علوفه کپک زده مصرف می نمودند گردید.

۳) آفلاتوکسین نیز در سال ۱۹۶۰ میلادی موجب مرگ تعداد زیادی بوقلمون جوان در انگلستان که از غذای حاوی بادام زمینی آلوده استفاده می کردند گردید.

مایکوتوکسین های آسپرژیلوس (Aspergillus)

آسپرژیلوس معمولا مولد کپک در غلات و حبوبات به شمار می رود و در سرتاسر جهان قابل مشاهده می باشد. آسپرژیلوس تولید مثل غیرجنسی دارد و بر روی انسان و حیوانات باعث ایجاد مشکلات موضعی و عفونت های سیستمیک می گردد. این بیماری ممکن است حاصل مصرف مواد آلوده به توکسین قارچ و یا واکنش آلرژیک در اثر استنشاق اسپورهای قارچی باشد.

آسپرژیلوس ها از مهم ترین قارچ های موجود در محیط محسوب می گردند که تقریباً در انواع ترکیبات و مواد آلی قابلیت رشد دارند و کنیدی آنها به مقدار فراوان در آب و خاک و هوا پراکنده است و در افرادی با سیستم ایمنی ضعیف مشکلاتی زیادی ایجاد می نماید.

مهم ترین گونه های بیماریزای انسان ناشی از آسپرژیلوس
Aspergillus fumigatus Aspergillus niveus
Aspergillus niger Aspergillus flavus
Aspergillus nidulans Aspergillus clavatus
Aspergillus terreus

تاکنون بیش از ۹۰۰ گونه آسپرژیلوس مورد شناسایی قرار گرفته است که کلیه این گونه ها در برابر حرارت مقاوم (ترموتولرانس) می باشند و قادر هستند تا به راحتی با محیط بافت سازگار و سبب ایجاد بیماری گردند.

گونه های آسپرژیلوس به ایجاد توکسین های مختلف معروف هستند. گونه آسپرژیلوس فلاووس، آفلاتوکسین ایجاد می نماید که هپاتوتوکسیک و کارسینوژنیک می باشد.

اشکال بالینی آسپرژیلوس و درمان آنها
اشکال غیرمهاجم (آسپرژیلوما) لوبوکتومی و داروهای ضد قارچی مثل آمفوتریسین B
اشکال تهاجمی درمان فوری نیاز دارد، آمفوتریسوین B - آمبوی زوم – آمفوسل یا آمفوتک- ایترکونازول و فلوروسیتوزین
اشکال آلرژیک آسپرژیلوزیس پردنیزون (Prednisone- (نیستاتین نیز گاهی در درمان موثر میباشد.
آسپرژیلوس مغزی آمبی زوم
آسپرژیلوس جلدی آمفوتریسین B
امروزه آزولها کاربرد بیشتری در درمان انواع آسپرژیلوزیس دارند.
میزان رطوبت لازم جهت رشد قارچ آسپرژیلوس در محصولات مختلف
دانه های پرنشاسته غلات ۱۳ الی ۱۳/۵ درصد
دانه های سویا ۱۱/۵ الی ۱۱/۸ درصد

– آفلاتوکسین ها (Aflatoxine)

آفلاتوکسین ها متعلق به گروهی از متابولیت های ثانویه قارچی میکوتوکسین ها می باشد که به طور عمده از گونه های قارچی اسپرژیلوس از قبیل آسپرژیلوس فلاووس، اسپرژیلوس پارازیتیکوس، آسپرژیلوس نومیوس منشاء می گیرند. آفلاتوکسین ها از اهمیت ویژه ‌ای در میان آلاینده ‌های مواد غذایی برخوردارند، از آن رو که می‌تواند موجب اختلالات گوارشی و کبدی شود، اثرات سوء بر سیستم ایمنی و تولید مثل بگذارد و حتی باعث سرطان شود.

قبل بعد

انواع آفلاتوکسین های موجود در طبیعت

آفلاتوکسین ها شامل بیش از ۲۰ گونه می باشند. از میان انواع آفلاتوکسین ها، نوع Aflatoxin B1 سمی تر می باشد. این نوع از آفلاتوکسین ها معمولا از طریق غلات و خشکبار وارد بدن انسان می شوند و منجربه بیماری سرطان بخصوص سرطان کبد می گردند. گونه های دیگر آفلاتوکسین ها به ترتیب سمیت شامل G2 < B2 < G1 < B1 می باشند. آفلاتوکسین‌ های M2 و M1 به ترتیب متابولیت ‌های ناشی از هیدروکسیله شدن آفلاتوکسین‌ های B2 و B1 هستند. آفلاتوکسین‌ های M1 و M2 برای نخستین‌ بار از شیر دام‌ هایی که با خوراک آلوده تغذیه شده بودند جدا شدند. این سموم می توانند در مواد غذایی نظیر غلات، حبوبات، خشکبار و فرآورده های دامی از قبیل شیر و لبنیات به وجود آیند.

علائم مسمومیت های قارچی ناشی از آفلاتوکسین ها

معمولا علائم مسمومیت در انسان ها و دام و طیور متغیر می باشد و بستگی به نوع زهر، حیوان، مقدار مصرف، سن حیوان و غیره دارد.

روزانه مقدار زیادی ضایعات نان کپک زده در سرتاسر کشور جمع آوری و مورد استفاده دام ها بویژه گاو می شود. زمانیکه حیوانات اهلی مانند گاوها یا دیگر گیاهخواران خوراک آلوده به میکوتوکسین ها را مصرف نمایند آفلاتوکسین B1 تا حدودی جذب و به کبد منتقل می شود و در آنجا توسط سیتوکروم P4501A2 متابولیزه و به ترکیبات هیدروکسیله تبدیل و وارد جریان خون سیستمیک می شوند و توسط ادرار، صفرا یا شیر از بدن خارج می شود و باعث آلودگی دیگر محصولات لبنی مانند پنیر و ماست و گوشت حیوانات می گردد. حالت تهوع و امتناع از تغذیه، ضعیف و ناتوان شدن و آمادگی ابتلا به بیماری های مسری از جمله علائم مصرف مواد غذایی حاوی آفلاتوکسین می باشد. اندام هایی از بدن که تحت تاثیر آفلاتوکسین قرار میگیرند بیشتر کلیه،قلب، کبد، ریه، عضلات مختلف بدن و در مواردی باعث کما، تشنج و مرگ میشود.

سم آفلاتوکسین نسبت به گرما مقاوم است و در دمای ۲۳۷ تا ۳۰۶ درجه سلسیوس از بین نمی ‌رود. از این رو، پاستوریزه کردن شیر نیز نمی ‌تواند علیه سم آفلاتوکسین M1 مؤثر باشد. در زیر نمونه هایی از محصولات کشاورزی آلوده به آفلاتوکسین ها نشان داده شده است.

سنجش مقدار آفلاتوکسین

روش های آنالیزی مورد استفاده در سنجش مقدار آفلاتوکسین بر پایه TLC، HPLC و ELISA می باشد. در بین این روش ها استفاده از HPLC برای اندازه گیری سم از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد و برای آن از روش فاز معکوس استفاده می شود.

در بسیاری از کشورهای جهان، مانند اتحادیه اروپا، بیشینه مجاز آلودگی آفلاتوکسین M1 را ۰/۰۵ میکروگرم در یک کیلو شیر و ۰/۰۲۵ میکروگرم در یک کیلو شیر خشک تعیین شده است. میزان مجاز آفلاتوکسین B1 در گندم و جو به ترتیب ۵ و ۱۰ نانوگرم بر گرم می باشد.

روش های کاهش سمیت آفلاتوکسین

۱) میتوان از عصار دو گونه گیاه به اسم (nees vasica adhatoda) و (vasica . a) استفاده کرد، بدینگونه که عصاره گیاه مورد نظر را با عامل سم با اعمال حرارت (۱۰۰c تا ۱۲۱c) به مدت ۱۰ دقیقه قرار میدهیم با انجام این عمل تقریبا میزان سمیت آفلاتوکسین به حداقل میرسد.

۲) در تحقیقات دیگری که صورت گرفته (باکتری سودوموناس پوتیدا) نیز باعث کاهش میزان سمیت آفلاتوکسین شده است. این باکتری تاثیر زیادی بر این عامل سمی داشته و باعث از بین رفتن آن میشوند.

۳) یک روش موثر برای از بین بردن سم ایجاد حرارت می باشد.

مایکوتوکسین های فوزاریوم (Fusarium)

گونه های فوزاریوم عامل اصلی در ایجاد بیماری های مخرب در بسیاری از محصولات کشاورزی بویژه در زراعت غلات به شمار می روند. فوزاریوم، مایکوتوکسین ها را قبل از برداشت و یا بلافاصله پس از برداشت تولید می نماید. فوزاریوم ها از مهم ترین قارچ های بیماریزای گیاهی هستند که در بسیاری از انواع گیاهان موجب بروز عفونت می گردند.

برخی از گونه های فوزاریوم نظیر تریکوتسینها (Trichothecenes) و زیارالیون ها (Zearalenones)، مایکوتوکسین ها را در غلات تولید می نمایند که تحت عنوان سم F-2 نیز شناخته می گردند. این زهر اغلب به وسیله قارچهای Fusarium roseom و Fusarium moniliforme و Fusarium oxysporum تولید می شوند و در دستگاه تناسلی حیوانات بویژه خوک عارضه استروژنیک سیندرم  (Estrogenic syndrome) را ایجاد می نماید. این عارضه در خوک های ماده ای که از غذای زیارالینون دار تغذیه نموده بودند به صورت متورم شدن فرج (Vulva) و ایجاد لکه های خون در تخمدان های آنها بروز می نماید  که در نتیجه باعث آتروفی شدن آنها می گردد و خوکها به سقط جنین حساس شده و بچه خوک هایی که به دنیا می آورند کوچک و ضعیف هستند.

دسته بندی تریکوتسین ها
تریکوتسن­ های گروه A T-2 toxin, Ht-2 toxin و DAS
تریکوتسن ­های گروه B DON, AcDON, NIV

تریکوتسن­ها از طریق اختلال در مکانیسم سنتز پروتئین، دامنه عوارض وسیعی از کاهش عملکرد سیستم ایمنی، اسهال، مشکلات گوارشی و زخم های دهانی را به وجود می­ آورند.

رایجترین تریکوتسین سم T-۲ می باشد که به وسیله قارچ Trichoderma و Mycothecium و Cephalosporium تولید می گردد. توکسین T-2 باعث ایجاد مسمومیت غذایی آلونکیا که به عنوان آنژین عفونی و میلوتوکسیکوز حاد نیز شناخته می گردد می شود. این بیماری مربوط به مصرف غلات کپک زده آلوده به فوزاریوم اسپوروتریکیوئیدس (F.sportrichioides)و فوزاریوم پوآ (F.poae) می باشد. این بیماری به وسیله نوعی متابولیت فوزاریومی بنام تی – دو توکسین (T-۲ Toxin) ایجاد می گردد که این ترکیب یکی از سمی ترین ترکیبات خانواده تریکوتسنها می باشد. علاوه بر این توکسین T-۲ عامل ایجاد مسمومیت غذایی آلئوکیا در انسان نیز می باشد.

علائم بیماری توکسین T-2

اولین علائم این بیماری ایجاد صدمه در غشاء مخاطی دهان، گلو و معده و به دنبال آن التهاب مخاط روده است. خونریزی ، استفراغ و اسهال که همگی مربوط به ایجاد صدمه در سیستم های غشاء مخاطی است در این مسمومیت متداول می باشند اما در صورتیکه در این مرحله به بیماران یک رژیم سالم ، بدون آلودگی و غنی از ویتامین داده شود بهبودی حاصل می گردد. به هر حال ادامه تماس با توکسین موجب ایجاد صدمه در مغز استخوان و سیستم خون سازی می شود و بدنبال آن کم خونی و کاهش در تعداد اریتروسیت ها و پلاکت ها ایجاد می گردد. از ویژگی های دیگر این بیماری ظهور بافت نکروزه و خونریزی های پوستی می باشد.

مایکوتوکسین های استاکی بوتریس (Stachybotryotoxicosis)

استاکی بوتریس یکی از مهم ترین بیماری های قارچی می باشد که در اثر خوردن مواد غذایی آلوده به سم قارچ Stachybotrysatra به وجود می آید. این بیماری بیشتر از همه اسب و سایر حیوانات نظیر گوسفند، خوک، سگ و حتی انسان را نیز مبتلا می نماید.

 

علائم بیماری استاکی بوتریس به صورت خونریزی فراوان، خون مردگی یا نکروز در اندام های مختلف بدن از قبیل معده، روده، کلیه، قلب و کبد بروز می نماید. بخارها و دودهای حاصل از علوفه خشک کپک زده که در اثر جابه جایی علوفه آماس ایجاد می گردد در انسان و حیوانات باعث ایجاد مسمومیت های پوستی (Toxicdermatisis) و ورم ملتحمه چشم (Conjuctivititis) می گردد.

 

مایکوتوکسین های پنی سیلیوم (Penicillium)

پنی سیلیوم جزء قارچ های ساپروفیت می باشد که در طبیعت یافت می شود. پنی سیلیوم ها در ۱۵۰ گونه شناسایی شده اند که از این تعداد حدود ۵۰ گونه کاملا رایج می باشند. اینگونه قارچ ها باعث ایجاد آلودگی در بسیاری از محصولات کشاورزی، صیفی جات، ترشیجات و… می گردند.

گونه های رایج پنی سیلیوم بر روی میزبان های خود به خوبی رشد می کنند و اسپور های آنها در هوا پراکنده می شوند و موجب بیماریزایی می گردند. گونه هایی نظیر پنی سیلیوم ایتالیکوم (P.italiticum) و پنی سیلیوم دیجیتاتوم (P.digitatum) به ترتیب به عنوان کپک های آبی و سبز بر روی پرتقال ، لیمو و گریپ فروت حضور دارند، پنی سیلیوم اکسپانسوم (P.expansum) موجب فساد نرم سیب ها شده و سایر گونه ها موجب کپک زدگی مرباها ، نان و کپک ها می گردند. علاوه بر این پنی سیلیوم رکوفورتی (P.roquforti) و پنی سیلیوم کاممبری (P.comemberti) نیز به ترتیب در پنیرهای آبی و پنیرهای نرم نقش دارند.

گونه های رایج پنی سیلیوم
Penicillium aurantiogriseum Penicillium bilaiae Penicillium camemberti
Penicillium candidum Penicillium chrysogenum Penicillium claviforme
Penicillium commune Penicillium crustosum Penicillium echinulatum
Penicillium funiculosum Penicillium glabrum Penicillium glaucum
Penicillium italicum Penicillium lacussarmientei Penicillium marneffei
Penicillium purpurogenum Penicillium roqueforti Penicillium stoloniferum
Penicillium ulaiense Penicillium verrucosum Penicillium viridicatum

سایر مایکوتوکسین های قارچی

– اکراتوکسین ها

اکراتوکسین ها متابولیت ­های ثانویه سمی تولید شده توسط چندین گونه از قارچ‌های جنس آسپرژیلوس و پنیسیلیوم می باشند که باعث ایجاد فساد و نکروزه شدن و ایجاد مسمومیت کلیوی، کبدی و عصبی، سرکوب سیستم ایمنی، ناهنجاری ‌های جنینی و سرطان می گردد. این قارچ قادر است از طریق فرآورده های دامی آلوده به زنجیره غذایی انسان وارد شود از این رو از اهیمت بالایی در جامعه برخوردار می باشد.

– زهرهای برنج زرد شده

سیترئوویریدین (Citreoviridin) متابولیت ­های ثانویه سمی تولید شده توسط چندین گونه از قارچ ‌های جنس آسپرژیلوس و پنیسیلیوم می باشند که برروی بسیاری از دانه های ذخیره شده در انبار نظیر برنج، جو، ذرت و پودر ماهی باعث ایجاد توکسیکوزها و ایجاد بیماری زایی می گردد. از آن جمله می توان به بربری قلبی اشاره نمود. سیترئوویریدین ها عامل بیماری بربری قلبی (Cardiac beriberi) حاد در انسان می باشد و در سیستم عصبی بسیاری از حیوانات اختلال ایجاد می نمایند و سپس با علائمی نظیر استفراغ، تشنج، فلج و آسیب های تنفسی و مرگ در طی ۳ روز همراه می باشند. سیترئوویریدین ها برای موش بسیار سمی می باشد.

سمی ترین گونه پنی سیلیوم در ارتباط با بیماری برنج زرد پنی سیلیوم ایسلندیکوم است که دو گروه از ترکیبات سمی را تولید می نماید ، سیکلوکلوروتین (Cyclochlorotine) کلردار نظیر ایسلندی توکسین که یک نوع هپاتوکسین است ، و همچنین دی آنتراکوئینون هایی نظیر لوتئواسکرین (Luteoskirin) که دارای سمیت حاد کمتر بوده اما یک ترکیب سرطانزای بالقوه می باشد.

رشد قارچ سیترئوویریدین در دمای پایین و ساعت کوتاه روز بویژه در مناطق معتدل با رطوبت حدود ۵/۱۴ درصد به راحتی صورت می گیرد.

– زهرهای رعشه زا

زهرهای رعشه زا متابولیت ­های ثانویه سمی تولید شده توسط چندین گونه از قارچ ‌های جنس آسپرژیلوس و پنیسیلیوم می باشند که در مواد غذایی آلوده انبار شده و غذاهای سردخانه ای آلوده، غلات و فرآورده های مربوطه به وجود می آیند. حیواناتی که در اثر مصرف مواد غذایی آلوده به این سم آسیب می بینند شامل گاو، اسب و گوسفند می باشند.

– پاتولین

پاتولین متابولیت ­های ثانویه سمی تولید شده توسط چندین گونه از قارچ ‌های جنس آسپرژیلوس و پنیسیلیوم و بایسوکلامس و به ویژه پنی سیلیوم اکسپانسوم می باشند که در بسیاری از غلات، سبزیجات، میوه جات بخصوص سیب های فاسد، آب میوه و نان یافت می شوند. پاتولین اغلب به عنوان ماده سرطان زا نیز شناخته می شود

کنترل قارچ های مایکوتوکسین

۱) میزان رطوبت پایین محصولات زراعی انبار شده می تواند در کنترل رشد قارچ ها موثر واقع شود.

۲) پایین نگه داشتن حرارت غلات انبار شده در حدود ۱۵-۲۲ درجه سانتی گراد انجام گیرد. چراکه هر چقدر دما پایین تر باشد می توان از فعالیت قارچ بیماری زا جلوگیری نمود. ضمن آنکه حرارت پایین باعث تقلیل تنفس دانه ها شده و مانع افزایش رطوبت در غلات می گردد.

۳) با استفاده از گازهای سمی (Fumigants) می توان از هجوم حشرات و کنه ها در محصولات انبار شده جلوگیری به عمل آورد.

۴) انبار نمودن محصولات سالم و عاری از آلودگی روش موثری در کنترل آلودگی های قارچ های انباری و حفظ غلات می باشد.

۵) به کارگیری تهویه مناسب و خشک نمودن محصولات انبار شده می توان از تکثیر قارچ جلوگیری نمود.

۶) از انبار نمودن دانه های روغنی به مدت طولانی خودداری شود.

۷) استفاده از دو ترکیب عصاره گیاه خار مریم، به عنوان محافظ بافت کبد، پانکراس و کلیه و عصاره جلبک دریایی به عنوان تقویت کننده و تحریک کننده سیستم ایمنی و افزایش دهنده پاسخ های ایمنی طبیعی بدن، این توان را به حیوان می دهند تا به مبارزه با آثار زیان بار مایکوتوکسین­ ها در بدن بپردازد.

۸) ترکیب جاذب­ها و سم ­زداهای بیولوژیکی. در این خصوص محصول مایکوفیکس پلاس به عنوان یک محصول با دارا بودن سه مکانیسم برروی ترکیبات سم ­زدایی مایکوتوکسین­ ها مورد استفاده قرار می گیرد.

۹) برای کاهش خطرات سم بهترین روش استفاده از محصول بیومولد می باشد که از گسترش و به وجود آمدن سموم در خوراک دام و طیور جلوگیری می کند. ولی استفاده از توکسین بایندرها درست است از گسترش سم و آلوده شدن خوراک جلوگیری می کند ولی کاربرد حداکثری بیومولد را ندارد.

۱۰) توصیه این است برای ریشه کن کردن از دو محصول همزمان استفاده گردد. البته استفاده از بیومولد علاوه بر سم زدایی در دستگاه گوارش طیور خاصیت اسیدیفایری هم خواهد داشت.

 

محصولات مرتبط با مقاله
ویدی کالا
ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

برای امنیت، استفاده از سرویس reCAPTCHA گوگل مورد نیاز است که موضوع گوگل است Privacy Policy and Terms of Use.

من با این شرایط موافق هستم .